Ontdekkingen tijdens de verbouwing: historisch leemstucwerk

In 2002 wordt door de Universiteit de toestand van haar panden aan de Plompetorengracht onderzocht. De toestand is niet best, de brandveiligheid laat zo te wensen over dat de panden ijlings worden verlaten.
Recente foto van Plompetorengracht 11

Sinds 1967 zat de Universiteit weer aan de Plompetorengracht. Nummer 11 had ze al in de periode 1910-1929 gehuurd voor het Aardrijkskundig Instituut maar weer verlaten. De tweede periode is het pand het kantoor voor het Bureau Bibliografie Nederlandse Sociale Wetenschappen. Plompetorengracht 11 is een Rijksmonument en de geschiedenis gaat terug tot de vroege 17e eeuw met een 18e eeuws achterhuis. Het huis heeft een rijke geschiedenis qua bewoning en gebruik, zoals door de familie De Milan.

De familie De Milan kocht het pand in 1625 en liet het flink verbouwen. Het oudere gedeelte van het huis werd voorzien van vloeren met moer- en kinderbalken. De uitbreiding van het huis kreeg enkelvoudige balklagen. Bij deze verbouwing zijn de plafonds voorzien van uitzonderlijk stucwerk: “Kölner Decke”.

“Kölner Decken” in Utrecht, stucwerk uit de 17e eeuw
Hoe ziet dat eruit? Eerst zijn de enkelvoudige balken betimmert met ruwe planken om een gelijke dikte te krijgen. De eerste laag stucwerk bestaat uit een mengsel van leem en stro en is vastgezet met dunne latjes. Daarna is het stucwerk aangebracht met de versiering van geprofileerde lijsten, ruiten en cirkels. Daarin zitten weer diverse rozetjes. Het geheel van plafond en wanden is als afwerking wit gekalkt. Ook het plafond van moer- en kinderbalken is voorzien van dit stucwerk. De gekozen afwerking van het huis is uitzonderlijk. Er zijn vrijwel geen voorbeelden meer bekend van dit type leem-stuc-plafond. Zoals is te zien wordt de balkenstructuur in tact gelaten. De grote draagbalken worden omkleed met ruwe houten delen en waren ook van stucwerk voorzien. Dat stucwerk is bij latere verbouwingen verwijderd.

De Universiteit heeft het pand van 1967 tot 2003 uitgewoond. De Universiteit had plots de panden verlaten door de ontdekte brand onveiligheid, zachtboardplafonds waren al uit kamers verwijderd. Onverwacht werd daardoor naast de brandonveiligheid ook al vroegtijdig het uitermate zeldzaam leem- stucplafond in de vorm van een ‘Kölner Decke’ ontdekt, aangebracht op de moer- en kinderbalken. In 2006 is het pand via de SSH verkocht aan investeerders. Tussen 2007 en 2009 is het door die nieuwe eigenaren een beleggerscombinatie gerestaureerd. Of dat zorgvuldig is gegaan, u mag mee twijfelen. De verbouwingsgeschiedenis is in het boek ‘Stuc’ uit 2010, met wat ambtelijk venijn beschreven. Bedenk daarbij dat het pand een Rijksmonument was en is, de specialisten probeerden er met de neus bovenop te staan. Het vergunde bouwplan van de nieuwe eigenaren ging uit van het zichtbaar houden en restaureren van het leemstucplafond.

Historisch leemstucplafond
Hoe anders was de uitvoering. De architect werd bedankt en mocht alleen nog maar aanpassingen van het plan tekenen. De Leidse aannemer was weliswaar lid van de vakgroep restauratie en gecertificeerd, maar dat werd overschaduwd door de relatie met de beleggerscombinatie. Na verlening van de vergunning werd het pand zorgvuldig ontmanteld, waarbij een tweede ‘Kölner Decke’ in de linker achterkamer aan het licht kwam. Gelet op de toestand van dat plafond en de beoogde indeling van het pand kwam restauratie of het in zicht brengen van dit plafond niet in aanmerking. Uitgangspunt was te zorgen dat de resten van het plafond niet verder uit elkaar zouden vallen en duurzaam beschermd zouden worden. Ook zou één van de plafonds in het zicht komen.

Het zat met de verbouwing niet mee. In een oud pand ontdek je allerlei zaken die ook aangepakt moeten worden. Budgettaire druk ontstaat daardoor al snel, zeker bij restauratie van monumenten. De sfeer werd niet beter na een inbraak. Bij die inbraak zijn Delftsblauwe tegels gestolen en werden marmeren schoorsteenmantels vernield, het gaf het project een onverwachte wending. Het bouwplan moest van de beleggerscombinatie om budgettaire redenen aangepast worden. Dat had vervelende gevolgen, veel waardevolle elementen werden alsnog gesloopt in afwijking van het vergunde plan. Ook werden zonder overleg met de erfgoed specialisten aanpassingen in het plan aangebracht. In deze fase raakte de restauratie en het in het zicht houden van een ‘Kölner Decke’ stucplafond buiten beeld. De eigenaren waren ook niet te vermurwen met het aanbod van financiële bijdragen van de monumentenorganisaties. De ‘Kölner Decken’ zijn weer onzichtbaar in ongeconditioneerde ruimten onder verlaagde plafonds verborgen. Een veel slechtere toestand is te vrezen bij de 'herontdekking' tijdens een volgende verbouwing. Hopelijk weet men deze bijzondere plafonds dan wel op waarde te schatten.

De familie De Milan als vroegere opdrachtgevers van het werk zouden de handelswijze van deze eigenaren afgekeurd hebben. Zij hadden geld nog moeite gespaard om het pand met de plafonds te laten gloriëren. Verschil was wel dat De Milan bankier was. Het huidige gebouw is ingericht voor tijdelijke bezoekers in de stad. Er zijn 6 appartementen gerealiseerd voor huur per dag of langer. Voor wie voor korte tijd onderdak zoekt in Utrecht en in een historische setting wil verblijven: zie Havaa apartments.

.