Burchten en torens in Utrecht: toren Hond, Wolf en Vos

De stadsrand is in de 16e eeuw voorzien van muren en torens. Het Ridderschapkwartier heeft vier torens: Plompetoren, Vos, Wolf, en Hond. Twee ervan zijn rond, Vos en Hond, de andere twee meer vierkant of rechthoekig.


Torens Vos en Wolf tekening ca 1830 Cornelis van Hardenbergh (HUA36662)
Op bovenstaande ingekleurde tekening uit 1830 is de stadsbuitengracht met bolwerk Wolvenburg van Utrecht afgebeeld. Op de voorgrond toren Vos, direct daarachter toren Wolf en bolwerk Wolvenburg is als eiland links gelegen.

Er zijn al voor de bouw van de torens stadsmuren en een aantal stadspoorten. Ook de Plompetoren is al van oudere datum en fungeert als uitzichtpunt. De muren worden onder het bewind van Karel V verstevigd met een aarden wal tegen de zwaarder wordende kogels uit het geschut. Zo rond 1540 zijn ook de muurtorens gebouwd. De Plompetoren verliest een stuk van zijn hoogte, het uitzichtpunt is te veel een mikpunt voor eventuele vijandige kogels. Eind 16e eeuw zijn de burchten en bolwerken aangelegd. Ze doen bijna 300 jaar dienst. In al die tijd zijn ze eigenlijk nooit belaagd door vijandelijke troepen. De gehele 80-jarige oorlog is Utrecht gespaard gebleven van belegeringen of veroveringen en ook daarna. Het meest bedreigend was misschien wel de inval van de Fransen in 1672 in ons land. Om verwoesting van de stad te voorkomen snellen de stadsbestuurders zich naar de vijand om de sleutels van de Stad te overhandigen.

In de 19e eeuw worden de verdedigingswerken gesloopt, na eeuwen de trots van de stad te zijn geweest. Juist de stadsverdedigingswerken zijn altijd goed op de kaart gezet, het geeft tenslotte een veilig gevoel. Met de invoering van het kadaster wordt de hele stad, zelfs het hele land ingemeten. Dit duurt wel zo’n twintig jaar en in 1832 verschijnt de eerste kaart. Op die kadastrale kaart zijn de torens Wolf en Vos nog terug te vinden. Toren Wolf staat lang bekend als de kruittoren en staat naast de entree van het bolwerk Wolvenburg. Toren Hond is verdwenen voor de in 1829 geopende Willemskazerne.

Kadastrale kaart uit 1832 van HinGIS
De kaart geeft veel inzicht in de veranderingen van dit deel van het kwartier tussen 1832 en nu. Wolvenburg was slechts met een brug bereikbaar en de punt stak nog ver de singel in. De (rode) bebouwing bestaat uit de in 1832 in liquidatie verkerende lakmoesfabriek. De oude toren Vos staat nog op zijn plek, het rode rondje boven aan de Wolvenstraat  aan de singel.

Toren Wolf wordt in veel oude documenten aangeduid als de kruittoren, maar is in de 18e eeuw al bewoond. In de steen boven de deur staat gebeiteld: “Wanneer de sluwe wolf het onschuldig lam niet spaart, zal hij ook u, o vijand niet sparen. Verwijder u dus van deze muur”. Het is een rechthoekige toren en ze is samen met het bolwerk Wolvenburg in erfpacht gegeven aan de lakmoesfabrikant. De toren is de grote en luxe woning van de eigenaar/directeur. Het groene gedeelte op Wolvenburg is de tuin van de lakmoes fabrikant. Van der Hoop heeft een tuin aangelegd van grote vermaardheid: met zijn neus voor bijzondere planten en groene vingers staan er  veel exoten. De collectie is in binnen- en buitenland bekend. De groene strook onder de wal naar de voormalige toren de Hond is ook bij hem in gebruik.

De nieuwbouw van de Willemskazerne in 1829 is aangegrepen om het grondgebied te vergroten ten koste van de singel. De voormalige wal is waarschijnlijk de singel in geschoven en zo is de Wittevrouwenbarrière ontstaan, de huidige Wittevrouwenkade. De kade wordt gebruikt als appèlplaats en exercitieterrein voor de vele dienstplichtige militairen. Toren Hond is gesloopt voor deze aanleg. De contouren van de voormalige toren zijn nu in het plaveisel van de Wittevrouwenkade opgenomen. Het nu doodlopende Wolvenplein liep daarvoor door tot aan de 'Spruyt van Orange', het was de 'gemene' weg.

Van toren Wolf de gevelsteen met de spreuk in het latijn op een tekening:

Tekening in Van der Monde - Tijdschrift voor geschiedenis uit 1840 (HUA 135271)
Op zich natuurlijk vreemd, dat de spreuk alleen bedoeld lijkt te zijn voor Latijn lezende ‘vijanden’.

.